Mùa xuân đi dự lễ cấp sắc của người Dao ở Bình Liêu

Thứ Ba, 16/01/2018, 09:17 [GMT+7]
.
.

Theo lời mời của gia chủ, chúng tôi đến gia đình anh Dường Cắm Sinh, trưởng dòng họ Dường ở bản Khe Bốc (xã Tình Húc, huyện Bình Liêu). Hôm nay, tại nhà anh sẽ diễn ra lễ cấp sắc 3 đèn cho anh Dường Cắm Tắc (sinh năm 1984) và anh Dường Cắm Chàu (1987); cấp sắc 7 đèn cho anh Dường Chống Sìn (1964). Từ lâu, lễ cấp sắc là một nét văn hoá, tín ngưỡng không thể thiếu trong đồng bào người Dao ở Bình Liêu.

Nguồn gốc lễ cấp sắc

Bình Liêu mùa đông, dù đã gần 8 giờ sáng nhưng trời vẫn mờ sương. Tại nhà anh Sinh, ngay từ sớm, không khí chuẩn bị cho ngày lễ cấp sắc tưng bừng trong sắc đỏ trang phục Dao Thanh Phán khiến ai nấy đều quên đi cái giá buốt miền sơn cước.

Nghi lễ dâng hương báo cho ông bà, tổ tiên, thần linh biết gia đình hôm nay có người làm lễ cấp sắc.
Nghi lễ dâng hương báo cho ông bà, tổ tiên, thần linh biết gia đình hôm nay có người làm lễ cấp sắc.

Vừa lau dọn bàn thờ, anh Sinh vừa giải thích cho chúng tôi về nguồn gốc lễ cấp sắc của người Dao. Truyền thuyết của người Dao kể rằng, thuở xưa, người Dao đang sống bình yên thì bỗng có nạn ma quỷ xuất hiện cướp phá, giết người, cuộc sống bị đẩy vào cảnh vô cùng bi thương, thê thảm. Ngọc Hoàng thấy cảnh ngộ này đã sai các vị thần tiên mang phép thuật xuống hạ giới để cứu giúp người Dao. Tuy nhiên, vì ma quỷ quá nhiều, các vị thần tiên diệt trừ không xuể phải viện đến người dân cùng đánh nhưng vì người Dao không có phép thuật nên hễ ra trận là thất bại.

Trước tình thế đó, Ngọc Hoàng bèn sai các vị thần tiên phải truyền ngay phép thuật cho người Dao. Sau đó, người Dao đã cùng hiệp sức với thần tiên diệt trừ được ma quỷ. Đề phòng sau này ma quỷ lại quay trở lại làm hại con người, Ngọc Hoàng yêu cầu hàng năm người Dao tổ chức nghi lễ truyền pháp thuật cho những người đàn ông để sẵn sàng trừ ma diệt quỷ và nghi lễ này được gọi là lễ cấp sắc.

Các thầy cúng, người giúp việc, người được cấp sắc và đặt tên đều cùng nhay múa theo tiếng nhạc.
Các thầy cúng, người giúp việc, người được cấp sắc và đặt tên cùng nhảy múa theo tiếng nhạc.

Lễ cấp sắc của người Dao nhuộm màu huyền bí của tâm linh. Người Dao rất coi trọng nghi lễ này. Anh Sinh bảo, người đàn ông Dao chết khi chưa làm lễ cấp sắc thì con cháu sau này vẫn phải làm cho họ, bởi quan niệm của người Dao là người chết vẫn tồn tại trong một thế giới riêng nên vẫn cần được truyền pháp thuật để chống lại ma quỷ. Người đã được cấp sắc dù ít tuổi vẫn được coi là người trưởng thành, được phép thắp hương, cúng khấn trước bàn thờ, được tham gia vào các công việc hệ trọng của bản. Phải qua lễ cấp sắc mới thực sự là con cháu Bàn Vương, khi chết mới được đoàn tụ với tổ tiên.

Cấp sắc 3 đèn được tổ chức khi chàng thanh niên người Dao Thanh Phán được khoảng 15 tuổi và khi gia đình có điều kiện. Đây là nghi lễ có ý nghĩa như việc khai sinh với tổ tiên về một thành viên của dòng họ. Sau lễ cấp sắc 3 đèn, chàng trai nhận được những lời răn dạy của ông bà, cha mẹ về đạo lý làm người, về cách ứng xử với gia đình và cộng đồng.

Để được cấp sắc 7 đèn - một bậc sắc cao hơn thì những người trong dòng họ phải thực hiện theo thứ tự anh trước và các em sau. Cấp sắc 7 đèn là một bước chuyển biến lớn, đánh giá một người đàn ông đã trưởng thành thực sự, ngoài việc bản thân thực hiện tốt những đạo lý của người Dao, anh ta còn có nhiệm vụ truyền đạt lại những điều hay lẽ phải đó cho con cháu, cho cộng đồng. Sau lễ này, người đàn ông Dao có thể thực hiện được các nghi lễ trong việc thờ cúng tổ tiên và các hoạt động nghi lễ khác như cưới xin, ma chay.

Theo tục lệ và tín ngưỡng của người Dao, vẫn còn những bậc cấp sắc cao hơn khi một người đàn ông Dao có khả năng và dành thời gian học làm thầy cúng. Khi đó có thể cấp sắc lên 9 đèn hoặc 12 đèn.

Răn dạy, giáo dục con người hướng thiện

Tất cả những người được cấp sắc, họ hàng đến giúp việc, khách mời đều chờ đón buổi lễ cấp sắc bằng sự háo hức thành kính. Trong tiếng chuông thỉnh mời rộn rã, điệu múa đón tổ tiêng thiêng liêng là điệu hát của các thầy cúng. Theo trình tự, buổi lễ trải qua các nội dung chính là: Hành hương, thắp đèn, cầu mùa và hát trường ca. Người tham dự không phải đơn thuần nghe thầy cúng hát nữa mà họ đang được nghe những lời của tổ tiên từ xa xưa truyền lại.

Lễ cấp sắc giáo dục người được cấp sắc đi vào con đường học hành nâng cao sự hiểu biết.
Lễ cấp sắc giáo dục người được cấp sắc đi vào con đường học hành nâng cao sự hiểu biết.

Một trong những điểm tạo nên giá trị của nghi lễ cấp sắc chính là ý nghĩa của các lời răn dạy. Đó là sự hướng tới việc thiện, tuyệt đối không được làm điều ác. Đó là sự tôn trọng người thầy, biết ơn nghĩa sinh thành của cha mẹ, chung thủy với bạn bè, trọng nghĩa, có lòng vị tha, không phản bội, lừa gạt... Những lời giáo huấn này được thực hiện bằng lời thề dưới sự chứng giám của thần linh, trời đất, tổ tiên và trước cả cộng đồng dòng tộc nên có tác dụng rất lớn. Lời răn dạy được ghi lại bằng văn bản, một bản đốt tại lễ cấp sắc, một bản giao cho người được cấp sắc để lưu giữ suốt đời.

Phần cuối của buổi lễ là khúc trường ca của người Dao. Mỗi lần tổ chức lễ cấp sắc là một dịp cộng đồng nghe lại nguồn gốc xuất xứ của dân tộc mình từ xưa đến nay, tạo nên lòng tự hào dân tộc, ghi nhớ công lao to lớn của tổ tiên, từ đó có cách sống sao cho xứng đáng với truyền thống tốt đẹp đó.

 Lễ tế trời để cảm ơn và cầu mong trời phù hộ cho gia chủ và người được cấp sắc gặp mọi điều tốt lành trong cuộc sống.
Lễ tế trời để cảm ơn và cầu mong trời phù hộ cho gia chủ và người được cấp sắc gặp mọi điều tốt lành trong cuộc sống.

Với người Dao, những người đàn ông khi đã trải qua lễ này mới coi như được giáo dục đến nơi đến chốn, bởi vì họ có pháp danh, có thầy cúng chỉ bảo, đồng thời các âm binh cùng với các thần linh luôn hiện diện trong ý thức họ để giám sát các hành vi đạo đức của họ. Người ta thấy rằng, những thanh niên Dao sau khi đã trải qua nghi lễ cấp sắc đều sống thật thà, có lòng thương người khác, không dám làm những điều ác trái với các lời dạy của thầy cúng.

Thầy chủ lễ Triệu Chăn Dào cho chúng tôi biết, trước đây lễ cấp sắc thường kéo dài 5 đến 7 ngày đêm nhưng nay, thực hiện nếp sống văn hóa, văn minh, lễ cấp sắc vẫn thực hiện đầy đủ bài bản nhưng rút gọn thời gian còn 2 ngày 1 đêm để không còn ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt và lao động mà vẫn đảm bảo nét sinh hoạt văn hóa truyền thống của tổ tiên.

Từ giờ trở đi, người đàn ông được cấp sắc có thể tham gia vào các công việc hệ trọng của thôn, bản.
Từ giờ trở đi, người đàn ông được cấp sắc có thể tham gia vào các công việc hệ trọng của thôn, bản.

Lễ cấp sắc nói riêng, văn hóa truyền thống của người Dao trên địa bàn huyện Bình Liêu nói chung còn giữ được khá nguyên vẹn. Điều đó tạo nên nét riêng đặc sắc và sức hấp dẫn của vùng đất này. Nhiệm vụ bảo tồn và phát huy những giá trị quý báu đó đang được các cấp chính quyền địa phương quan tâm.

Trong khuôn khổ Ngày hội văn hóa dân tộc Dao toàn quốc lần thứ nhất năm 2017 diễn ra tại tỉnh Tuyên Quang từ ngày 29/9 đến 4/10/2017, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã phối hợp với UBND tỉnh Tuyên Quang tổ chức Hội thảo “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc Dao trong bối cảnh hội nhập và phát triển đất nước”. Ban tổ chức Hội thảo thống nhất đề xuất Chính phủ, Bộ VHTTDL cho phép làm hồ sơ Lễ cấp sắc của người Dao vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại của UNESCO.
Hiện nay, cả nước có gần 800.000 người Dao, sinh sống chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc. Theo Ban Dân tộc tỉnh Quảng Ninh, tỉnh Quảng Ninh có khoảng 68.900 người Dao sinh sống (số liệu năm 2015), gồm hai ngành Dao Thanh Y và Dao Thanh Phán. Đồng bào Dao cư trú chủ yếu ở các huyện Hoành Bồ, Tiên Yên, Ba Chẽ, Bình Liêu, Hải Hà... Trong quá trình lao động sản xuất, đồng bào Dao đã sáng tạo ra những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần mang đậm sắc thái riêng của mình, trong đó có lễ cấp sắc.

Bài, ảnh: Hoàng Gái – Tô Đình Hiệu (Trung tâm TT&VH Bình Liêu)

.
.
.
.
.
.
.
.