Xây dựng các làng, bản văn hóa truyền thống: Góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá

Chủ Nhật, 12/04/2020, 14:09 [GMT+7]
.
.

Những năm qua, Quảng Ninh đã và đang xây dựng một số làng, bản văn hoá truyền thống. Khi hoàn thành, việc này sẽ góp phần quan trọng bảo tồn di sản văn hóa và còn tạo nên điểm nhấn thu hút du lịch.

//////
Khu bảo tồn văn hóa người Dao Thanh Y xã Bằng Cả (TP Hạ Long).

Được xây dựng sớm nhất ở Quảng Ninh là Khu bảo tồn văn hoá người Dao Thanh Y (xã Bằng Cả, TP Hạ Long). Nơi đây đang lưu giữ nhiều giá trị văn hóa độc đáo riêng biệt của đồng bào dân tộc Dao Thanh Y, như: Nhà ở, đồ dùng sinh hoạt, dụng cụ lao động, trang phục truyền thống, nghề truyền thống...

Đặc biệt, đây cũng là địa điểm sinh hoạt mang đậm “linh hồn” của người Dao trong mỗi dịp lễ, Tết. Đến với không gian văn hóa này, khách tham quan không chỉ được tìm hiểu những trang phục, lễ phục, vật dụng trong sinh hoạt hằng ngày của người Dao, mà còn có dịp để thưởng thức những lời ca, điệu múa; nếm thử các món ăn dân tộc đặc trưng, như: Xôi bảy màu, canh gà nấu rượu bâu...

Tại TP Uông Bí, xã Thượng Yên Công đang từng bước xây dựng Làng văn hóa dân tộc, trong đó công trình Nhà sinh hoạt văn hóa cộng đồng truyền thống tại thôn Khe Sú 2 đang hoàn thành. Đây sẽ trở thành điểm du lịch và là nơi bảo tồn, phát huy những bản sắc dân tộc vốn có của xã Thượng Yên Công. Xã Thượng Yên Công đang xây dựng Làng văn hóa dân tộc thiểu số ở các thôn Khe Sú 1, Khe Sú 2 và thôn Nam Mẫu 1 - là các thôn có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống.

Dự án bao gồm: Các công trình giao thông, hệ thống điện, nước, bến bãi đỗ tàu xe phục vụ du khách và không gian văn hóa như cổng làng, nhà văn hóa sinh hoạt cộng đồng truyền thống. Đồng thời, quy hoạch phát triển rừng đầu nguồn, rừng tự nhiên, hỗ trợ các làng nghề truyền thống như: Thêu, dệt thổ cẩm...

Còn tại Ba Chẽ, Làng văn hóa dân tộc Dao Sơn Hải cũng đã được xây dựng nhằm tạo cho du khách những trải nghiệm văn hóa độc đáo. Đến đây, du khách có thể tham dự lễ hội miếu Ông, miếu Bà, thăm di tích lò gốm sứ cổ, nghe hát Pả dung, Soóng cọ, mua sắm sản phẩm thêu truyền thống, tìm hiểu lễ cấp sắc, lễ cúng Bàn Vương, trải nghiệm nhiều hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống đặc sắc, trong đó có giải đua chèo thuyền độc mộc bằng chân...

gggggggggggg
Trang phục truyền thống, các nông cụ sản xuất và nghề truyền thống của các dân tộc sẽ được bảo tồn và phát huy giá trị tại mô hình làng văn hóa.

Tại Đầm Hà, công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá truyền thống của đồng bào dân tộc Dao Thanh Phán cũng đã được quan tâm hơn. Huyện đã chủ động xây dựng quy hoạch khu du lịch sinh thái thôn Tầm Làng tại xã Quảng An. Đồng thời, phục dựng và phát triển các nghề nông nghiệp truyền thống như đan mũ đại hiệp, sản xuất các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng để thu hút du khách đến với địa điểm này.

Không chỉ có văn hóa người Dao mà văn hóa dân tộc Tày ở Quảng Ninh cũng đã và đang được nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị thông qua mô hình làng văn hóa dân tộc. Huyện Bình Liêu đã nghiên cứu thực hiện Đề án quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tiêu biểu tộc người Tày, xây dựng Dự án bảo tồn văn hóa bản người Tày tại thôn Đồng Thanh, xã Hoành Mô, với diện tích khoảng 72ha.

000
Phục dựng đám cưới dân tộc Dao tại xã Bằng Cả, TP Hạ Long.

Với Tiên Yên, huyện cũng đang tích cực xây dựng làng văn hóa dân tộc Tày tại thôn Đồng Đình, xã Phong Dụ. Trước đó vào đầu năm 2019, huyện đã đưa khu văn hóa thể thao dân tộc Tày thôn Đồng Đình vào sử dụng, quy mô 1,7ha, tổng vốn đầu tư 9,3 tỷ đồng.

Khu văn hóa từ khi đi vào sử dụng đã phục vụ tốt cho việc tổ chức lễ hội hằng năm, phát huy, giữ gìn văn hóa dân tộc Tày nơi đây. Đặc biệt, những năm gần đây, huyện cũng khôi phục, bảo tồn, duy trì tổ chức lễ hội Đồng Đình với hồn cốt là hội Lồng Tồng (hội xuống đồng) mang nét đặc trưng của dân tộc Tày.

dsd
Người Dao xã Thượng Yên Công (Uông Bí) gói bánh chưng gù đón Tết.

Việc xây dựng các khu bảo tồn văn hóa đã góp phần phát huy các giá trị văn hoá truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, biến di sản văn hóa thành tài sản du lịch, tạo sinh kế bền vững cho người dân. Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Trần Hữu Sơn, Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam thì bảo tồn và phát huy giá trị di sản cũng phải nên đúng cách, cần phải tìm hiểu tham vấn các nhà văn hóa, các chuyên gia du lịch.

Và hơn hết, phải xuất phát từ nguyên bản có cái gì thì phát huy cái đó không nên lai căng vay mượn. Ví như người Dao không có nhà thờ thì đừng làm nhà thờ. Hay như lễ cúng Bàn Vương chỉ là nghi thức tâm linh không thể nâng nó lên thành lễ hội được.

Mà cũng không phải tất cả đều sử dụng được từ trong vốn cổ ấy, phải xem xét cái nào có thể chưng cất nâng tầm lên để phục vụ du lịch, cái nào chỉ bảo tồn nguyên trạng. Đó là cả một quá trình chọn lọc kỹ càng. Thêm nữa, phát huy giá trị di sản cũng phải tính đến chỗ phát triển bền vững, không thể làm ngày một ngày hai rồi bỏ đó mặc kệ tương lai di sản ra sao.

mmmmmmmm
Người Dao Thanh Y xã Bằng Cả (TP Hạ Long) múa rồng phục vụ du khách.

“Những loại hình trình diễn dân gian thì phải để dân nắm giữ và biểu diễn người dân giữ của họ mới bền vững. Vì thế cần có thêm cả những khoảng không gian để bà con dân tộc sinh hoạt cộng đồng, đưa dân đến sống ở đấy, tổ chức các hoạt động văn hóa, sinh hoạt văn nghệ, thêu dệt thổ cẩm, truyền dạy văn hóa dân gian, truyền nghề thủ công truyền thống. Đây cũng là chỗ tổ chức cho du khách trải nghiệm hoạt động của bà con dân tộc. Tôi nghĩ Quảng Ninh hoàn toàn có đủ điều kiện để làm những mô hình áp dụng cho nhiều nơi trong nước” - Tiến sĩ Trần Hữu Sơn đề xuất.

* Ông Phan Sinh, dân tộc Tày, bản Đồng Thanh, xã Hoành Mô (Bình Liêu): "Tôi luôn có ý thức, thói quen gìn giữ di sản của tổ tiên để lại"

Từ trước tới nay, tôi luôn có ý thức, thói quen gìn giữ di sản của tổ tiên để lại, đó là những vật dụng sinh hoạt hàng ngày của ông bà, cha mẹ như: Cối xay, máng chăn lợn, nồi đồng, đĩa hát và nếp nhà truyền thống của người Tày Bình Liêu gần 100 năm tuổi cha mẹ để lại.

Nhiều du khách, nhà nghiên cứu khắp nơi về thăm cảnh đẹp bản, đều qua nhà tôi tham quan, tìm hiểu, chụp ảnh lưu niệm về các vật dụng, đồ cổ đó. Điều này làm chúng tôi rất phấn khởi. Tôi cũng dự định sẽ dành một không gian riêng để du khách tham quan tìm hiểu về đời sống, truyền thống dân tộc tôi và cũng là để nhắc nhở, giáo dục truyền thống cho con cháu.

* Ông Trần Đăng Anh, Giám đốc Halotour (TP Hạ Long): "Cần quan tâm hơn nữa đưa các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào vào phát triển du lịch"

Ngày nay, trước áp lực đổi thay của cuộc sống hiện đại, nhiều giá trị văn hoá truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số bị tác động, mai một. Nhiều làng, bản của bà con dân tộc đã đổi thay từ khung cảnh, nếp nhà, tới phong tục tập quán... Nhất là ở các xã vùng cao thuộc Bình Liêu, Ba Chẽ, Đầm Hà...

Trên thực tế, những năm gần đây xu hướng du lịch sinh thái, khám phá văn hóa đang rất hút khách. Du khách có xu hướng trở về làng quê, tham quan các bản làng giàu bản sắc văn hóa ở các vùng xa, có cảnh quan thiên nhiên trong lành, tươi đẹp.

Vì vậy, các điểm đến lưu giữ những nét văn hóa truyền thống, hội làng giàu bản sắc, phong tục tập quán như: Bằng Cả (TP Hạ Long), Đồng Thanh (huyện Bình Liêu), Sơn Hải (huyện Ba Chẽ)... đang rất hút khách. Tôi cho rằng, bảo tồn văn hóa, phát triển các sản phẩm du lịch cũng là cách giúp việc bảo tồn, phát huy giá trị các làng bản văn hóa truyền thống được thực hiện tốt nhất, hiệu quả nhất. Do vậy, cần quan tâm hơn nữa đưa các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào vào phát triển du lịch

* Ông Nguyễn Quang Vinh, Hội Văn nghệ dân gian tỉnh: "Đưa các giá trị văn hóa dân gian vào phục vụ cuộc sống chính là cách bảo tồn và phát huy tốt nhất"

Tỉnh Quảng Ninh có một kho tàng văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc vô cùng phong phú, đa dạng. Trong đó, văn hóa dân gian từ các điệu múa, bài hát, các điệu nhảy... trong các nghi lễ, hội hè, vẫn còn được lưu giữ khá tốt. Một số làng, bản văn hoá đã được xây dựng hoặc quy hoạch xây dựng để bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá truyền thống của đồng bào.

Thực tế cho thấy rằng, việc phục dựng các lễ hội, các bài hát, điệu múa, diễn xướng... đã cho thấy tác dụng nhất định trong việc quảng bá hình ảnh tỉnh nhà, phục vụ đắc lực cho phát triển du lịch. Đó là việc giới thiệu các giá trị văn hóa dân gian trên ở các lễ hội lớn như: Carnaval hoặc trở thành các sản phẩm, chương trình biểu diễn đặc sắc cho du khách nước ngoài trên các du thuyền, ở chương trình tour, các công viên giải trí lớn.

Nhờ đó mà hát then, hát giao duyên, các diễn xướng, phong tục tập quán của dân tộc Dao, Sán Dìu, Tày... dần được biết tới nhiều hơn. Để làm được điều đó, tôi cho rằng Nhà nước cần sớm có sự quan tâm, đầu tư, tìm tòi, nghiên cứu và phục dựng những nét văn hóa này một cách thật bài bản, khoa học.

* Ông Vi Ngọc Nhất, Phó Phòng VHTT huyện Bình Liêu: "Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống đồng bào các dân tộc là nhiệm vụ quan trọng"

Trước sự phát triển kinh tế, quá trình hội nhập, nhiều làng bản truyền thống bị tác động, đổi thay nhiều. Lớp trẻ nhiều người không quan tâm tới phong tục tập quán; ngôn ngữ, văn hóa dân gian dần ít được quan tâm. Nhiều nhà kiến trúc truyền thống, làng bản dần mai một do tác động của thời gian, thời tiết...

Chính vì thế, huyện Bình Liêu đã xác định bảo tồn văn hóa là chiến lược quan trọng trong thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng; trong nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của huyện. Đồng thời coi việc xây dựng Đề án bảo tồn văn hóa các dân tộc là cơ sở, định hướng quan trọng trong bảo tồn phát huy giá trị văn hóa truyền thống đồng bào các dân tộc.

Theo đó, huyện đã quan tâm có những giải pháp bảo tồn toàn diện từ tiếng nói, chữ viết, trang phục, nhà cửa cũng như những giá trị, tri thức tốt đẹp của bà con các dân tộc; quan tâm thu hút các chương trình, dự án đầu tư phát triển du lịch trong đó chú ý tới bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa ở các bản làng. Ngoài xây dựng các điểm, tour, tuyến du lịch, huyện cũng hướng đến xây dựng các bản làng văn hóa dân tộc Tày,  Sán Chỉ, Dao Thanh Phán ở Bản Cáu, xã Lục Hồn; thôn Lục Ngù, xã Húc Động; Sông Moóc...

* Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng, Viện Văn hóa Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh: "Bảo tồn giá trị các di sản văn hóa, tạo nên các giá trị bền vững"

Các di sản văn hóa, các làng, bản truyền thống của bà con các dân tộc là vốn quý, là tài nguyên vô cùng quý giá. Văn hóa hình thành từ con người, con người tồn tại trong gia đình, cộng đồng. Do đó để di sản văn hóa được bảo tồn, có cơ hội phát triển cần bắt đầu các công việc từ cộng đồng, làng bản.

Hiện việc bảo tồn văn hóa cũng có nhiều cấp độ, phương pháp khác nhau. Việc bảo tồn cũng nên trả lời các câu hỏi: Bảo tồn để làm gì? Phục vụ lợi ích xã hội và cộng đồng như thế nào?. Ngoài các cách thức, định hướng khác nhau, tôi cho rằng việc bảo tồn văn hóa tại không gian sinh sống của bà con, tạo nguồn tài nguyên để phát triển du lịch, vừa tạo nhân tố tích cực cho bảo tồn, vừa giúp đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao hiểu biết, tình cảm cộng đồng với di sản văn hóa đó.

Điều này sẽ khuyến khích sự tham gia và phát triển của du lịch cộng đồng. Đây cũng là cách mà nhiều địa phương đã thực hiện thành công. Đơn cử như đề án chúng tôi đang thực hiện tại thôn Sơn Hải (xã Nam Sơn, huyện Ba Chẽ), bà con dân tộc Dao ở đây lưu giữ được các nét độc đáo về phong tục tập quán, giá trị văn hóa phi vật thể, vật thể đặc sắc, đặc biệt là không gian sống cả trên rừng, núi và sông nước; lễ cúng Bàn Vương, một phong tục độc đáo, quý hiếm mà người Dao nhiều địa phương không còn... Đó là những chất liệu, di sản tuyệt vời cần bảo tồn, phát huy phục vụ sự phát triển du lịch, tạo nên những giá trị bền vững.

Tạ Quân

Huỳnh Đăng

 

.
.
.
.
.
.
.
.