Di sản thương cảng Vân Đồn: Vì đâu nên nỗi?

Thứ Năm, 03/05/2018, 14:49 [GMT+7]
.
.

Báo Quảng Ninh số ra ngày 19/4/2018 có bài viết “Suy giảm giá trị di sản thương cảng cổ Vân Đồn”, đã đề cập đến tình trạng một số di tích khảo cổ học quý giá về người tiền sử cũng như di sản cảng cổ Vân Đồn tại đảo Quan Lạn bị xâm hại thời gian qua. Vậy thực tế, nguyên nhân di sản bị xâm hại do đâu, liệu có giải pháp nào để tránh sự xung đột, đảm bảo song hành giữa bảo tồn, phát huy giá trị di sản với phát triển KT-XH địa phương?

f
TS Lê Thị Liên (thứ 4 từ trái sang) giới thiệu các hiện vật tìm thấy qua thám sát khảo cổ học khu vực đảo Quan Lạn (Vân Đồn). Ảnh: Phan Hằng

Vướng các quy hoạch

Đau xót trước thực tế di sản bị xâm hại là tâm trạng chung của các chuyên gia, nhà nghiên cứu, khảo cổ học cũng như địa phương khi chia sẻ tại hội nghị báo cáo kết quả khảo cổ học tại khu di tích thương cảng Vân Đồn, diễn ra tại TP Hạ Long ngày 14/4 vừa qua. Điều đáng nói là các điểm di sản đã phát lộ hiện đều nằm trong các quy hoạch của địa phương hoặc trong diện tích đã giao đất, giao rừng cho người dân.   

Ông Đỗ Minh Hoàn, Phó Chủ tịch UBND xã Quan Lạn, người đã nhiều lần tham gia cùng các đoàn khảo cổ tại đây, chia sẻ: Thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế địa phương trong năm qua, chúng tôi rất cố gắng bảo tồn di sản, nhưng công tác quản lý rất khó. Vì theo Quyết định 2717/QĐ-UBND của UBND tỉnh ngày 22/8/2016 phê duyệt quy hoạch phân khu chức năng tỷ lệ 1/2000 khu vực đảo Minh Châu – Quan Lạn, Khu kinh tế Vân Đồn, tất cả những vùng mà chúng ta vừa phát hiện có di sản đều nằm trong quy hoạch, khu Đồng Chổi và khu đất đã giao cho Công ty CP Viglacera Vân Hải trước đây là quy hoạch khai thác cát, tới đây hết hạn sẽ chuyển sang quy hoạch đất du lịch sinh thái biển. Năm 2016, khu vực Cái Làng, Cống Cái vẫn còn rất ổn nhưng giờ nhiều dấu tích cổ đã mất, vì khu đất đó đã giao cho các hộ dân là rừng sản xuất. Cây trồng giờ đến thời kỳ khai thác, bà con phải có đường mới vận chuyển được...

f
Các chuyên gia nước ngoài báo cáo kết quả thám sát khảo cổ học đảo Quan Lạn, tại TP Hạ Long, tháng 4/2018. Ảnh: Phan Hằng

Mạnh mẽ trong đấu tranh nhằm bảo vệ các di sản cổ trên khu vực đảo Quan Lạn (Vân Đồn), TS Lê Thị Liên, Cố vấn khoa học Viện Khảo cổ học phân tích có tính gợi mở hướng bảo tồn: Việc khảo sát, đánh giá giá trị di sản nên đi trước một bước, trước khi chúng ta đặt ra các quy hoạch hay là đưa ra các kế hoạch phát triển. Với khu vực có dấu tích di sản mờ nhạt vẫn có thể tiếp tục phát triển, làm khu du lịch, nghỉ dưỡng, nhưng với khu vực đã phát hiện dấu tích cổ qua khai quật rất giá trị như Sơn Hào chẳng hạn thì chúng ta phải có biện pháp thật cụ thể để bảo vệ. Chúng ta đừng đặt ra ranh giới giữa phát triển kinh tế và phát triển văn hoá. Văn hoá hoàn toàn có thể giúp cho kinh tế phát triển bền vững. Các bạn nước ngoài đến đây, nhìn thấy hòn đảo Quan Lạn cảm thấy rất xót xa, vì nó từng đẹp như thế mà bây giờ thì khác hẳn, vì chúng ta chưa có 1 quy hoạch tổng thể, chưa biết cách để gìn giữ nó một cách đúng mức.

Quy hoạch phân khu chức năng tỷ lệ 1/2000 khu vực đảo Minh Châu – Quan Lạn, Khu kinh tế Vân Đồn, xác định: Hình thành cụm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, phục vụ du lịch biển - đảo chất lượng cao gắn với bảo vệ rừng tự nhiên, rừng ngập mặn, các khu dân cư đô thị du lịch và khu vực phát triển tiểu thủ công nghiệp địa phương. Trong đó có đề cập đến định hướng kết nối các điểm di tích trên đảo Minh Châu – Quan Lạn thành một chuỗi không gian văn hóa đặc sắc, gắn liền với lịch sử dân tộc và người dân nơi đây.

Cần sự quan tâm đúng mức

Là một chuyên gia giàu kinh nghiệm, TS Lê Thị Liên cũng cho rằng vai trò của doanh nghiệp trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản rất quan trọng. Bà bày tỏ quan điểm: Chúng tôi rất mong có sự tham gia của các doanh nghiệp để họ hiểu làm thế nào có thể sử dụng ngay các giá trị văn hoá vào phát triển du lịch cũng như nếu các tập đoàn lớn đầu tư vào khôi phục cảng cổ chẳng hạn thì họ cũng cần phải biết là nên khôi phục kiểu gì để vừa bảo vệ vừa phát huy giá trị di sản. Hay nếu làm khu nghỉ dưỡng thì cũng có thể làm công viên hoặc một hình thức nào đấy mà không phải đào bới lên. Hiện nay, ngay ở khu vực Cống Cái, việc đốt rừng, khai thác gỗ, ủi đường bừa bãi không theo một kế hoạch nào cả, làm cho toàn bộ khu vực này khô cháy. Nếu các ban, ngành có trách nhiệm ngồi với nhau thì việc làm được đường ở khu vực, mức độ nào, làm đến đâu... khoanh lại rồi chỉ ra cho người dân thì không phải là không làm được.

f
Các thành viên Dự án khảo cổ học hàng hải Việt Nam và Viện khảo cổ học sàng lọc tìm hiện vật tại thực địa. Ảnh do đoàn khảo cổ cung cấp.

Đánh giá, nhìn nhận về công tác bảo tồn di tích tại khu vực đảo Quan Lạn, ông Trần Tiến Dũng, Phó Giám đốc Sở VH-TT, khá thẳng thắn: Di tích được công nhận cấp quốc gia rồi nhưng thời gian vừa qua do nhiều nguyên nhân mà chưa được quan tâm đúng mức. Đến nay, quy hoạch di tích chưa được phê duyệt, các điểm di tích chưa được khoanh vùng bảo vệ, một số di tích nghe nói còn đang bị xâm hại... Di sản phục vụ cho sự phát triển, cho tương lai. Tới đây, khi Đặc khu Vân Đồn hình thành, khu vực thương cảng sẽ ngày càng hút du khách, phát huy giá trị tốt hơn. Vì vậy, đề nghị các xã Quan Lạn, Minh Châu và Phòng VHTT Vân Đồn phải vào cuộc, khẩn trương tham mưu cho huyện để khảo sát, đánh giá lại di tích, có biện pháp cắm mốc, khoanh vùng bảo vệ khu vực di tích này. Một số di tích chồng lấn vào diện tích đất đã giao đất, giao rừng cho người dân rồi, vậy sau này thế nào? Tỉnh hiện đã chỉ đạo tạm dừng triển khai công tác lập mới, điều chỉnh quy hoạch, quyết định chủ trương đầu tư các dự án tại Khu kinh tế Vân Đồn cho đến khi phương án quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế Vân Đồn theo định hướng là Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt được thông qua. Vì vậy, sau khi Viện Khảo cổ học có văn bản gửi tỉnh, Sở VH – TT sẽ có tiếng nói chính thức với tỉnh về những vấn đề này.

Phan Hằng

.
.
.
.
.
.
.
.