.

Nét đẹp văn hoá của người Sán Dìu

Cập nhật lúc 04:58, Thứ Năm, 15/03/2012 (GMT+7)

Người Sán Dìu ở Quảng Ninh có kho tàng văn nghệ dân gian độc đáo. Tuy nhiên, do những biến cố của lịch sử đến nay, các phong tục, tập quán, nghi lễ gần như bị mai một hoặc thất truyền. Hiện duy chỉ có tiếng nói là còn được duy trì và lối hát soọng cô luôn được những người cao niên nơi đây gìn giữ và bảo tồn như chính cuộc sống của họ.

Người Sán Dìu di cư từ Trung Quốc vào Việt Nam khoảng trên 300 năm nay. Nơi đầu tiên họ đặt chân đến là Quảng Ninh. Từ đó, dần dần họ di chuyển vào các tỉnh trung du, miền núi, những khu vực bán sơn địa như Bắc Giang, Vĩnh phúc, Thái Nguyên, Bắc Kạn, Tuyên Quang... Người Sán Dìu ở Quảng Ninh sống tập trung ở một số địa phương như: Vân Đồn, Cẩm Phả và sống xen kẽ với các dân tộc khác ở các huyện: Đông Triều, Ba Chẽ, Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà… Đến nay, số dân người Sán Dìu trên địa bàn tỉnh có khoảng 18.000 người, chiếm gần 1,53% dân số toàn tỉnh.

Hát soọng cô trong đám cưới được phục dựng lại từ năm 2008.
Hát soọng cô trong đám cưới được phục dựng lại từ năm 2008.

Soọng cô phát âm theo tiếng Hán nghĩa là xướng ca, tiếng Sán Dìu nghĩa là ca hát. Soọng cô được lưu truyền từ đời này sang đời khác, trở thành một nhu cầu tinh thần không thể thiếu được trong đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất của người Sán Dìu ở Quảng Ninh. Soọng cô là một thể loại dân ca trữ tình với lời hát đối đáp nam nữ, gần giống như các làn điệu sli, lượn của người Tày, Nùng và sình ca của người Cao Lan. Mỗi bài ca là một bài thơ được viết theo thể “thất ngôn tứ tuyệt”, ghi chép bằng chữ Hán và lưu truyền trong dân gian. Từ đời này sang đời khác, thế hệ này sang thế hệ khác, người Sán Dìu đã hát soọng cô. Họ say mê hát bởi soọng cô bắt nguồn từ cuộc sống bình dị, chất phác, nói lên tâm tư, tình cảm, ước vọng của người dân lao động.

Ngày hội đầu xuân, ngày tết, ngày cưới là dịp trai gái Sán Dìu tổ chức soọng cô. Trai làng này đến hát với gái làng kia và ngược lại, mỗi tốp dăm bảy người, có khi tới mươi người. Gia đình nào được trai gái tổ chức hát tại nhà mình thì coi đây là một vinh hạnh nên tiếp đón niềm nở và hào phóng. Ngày mấy bữa ăn thịnh soạn, đêm đến lại thêm bữa “cơm tạo” (sệch cộ cang), chủ nhân mới yên lòng. Thông thường, trai gái hát thâu đêm đến sáng, ngày nghỉ, đêm lại hát, càng hát càng say, có khi kéo dài hàng tuần. Trong khi trai gái trao đi đổi lại những tiếng hát tâm tình thì mọi người kéo nhau tới dự cũng mê say chẳng kém người trong hội. Đối với người già, đây còn là dịp sống lại những kỷ niệm đẹp của buổi thiếu thời. Với tuổi trẻ là chia sẻ niềm vui với những người trong cuộc…

Đến ngày chia tay, họ lưu luyến chẳng nỡ rời nhau, có khi ra tới cổng làng, chủ nhà lại ra mời về hát tiếp. Ngoài ngày hội, ngày tết, nhiều khi trai gái cũng tổ chức hát soọng cô vào các buổi chợ phiên, trai gái tụm năm, tụm ba hát với nhau, trước là để làm quen sau thổ lộ tình yêu. Ngoài hát đối đáp của nam nữ, người Sán Dìu còn có hát đám cưới (sênh ca chíu cô). Mỗi khi có đám cưới, nhà trai nhất thiết phải lựa chọn cho được một người đại diện gọi là “quan lang đầu” (tạm long thoi). Quan lang phải là người có tài ăn nói, hiểu biết rộng, ứng khẩu nhanh và phải thuộc một số bài hát đám cưới. Trong lễ cưới sẽ diễn ra những cuộc đối xướng hết sức sôi nổi nhưng lịch thiệp giữa đại diện nhà trai và đại diện nhà gái. Lời ca đám cưới rất văn hoa, bóng bẩy, ví von tế nhị để mời chào mọi người tới dự; giới thiệu của hồi môn, chúc mừng cô dâu, chú rể. Lời hát đám cưới cũng rất dồi dào và mỗi vùng, địa phương lại có màu sắc riêng.

Ngoài ra, trong phong tục của người Sán Dìu còn có hát khấn thần linh (sọng cong hay sọng chịu) lối hát khấn này do các thầy cúng (say hu) diễn xướng sọng cong, sọng chịu mang màu sắc huyền bí. Hay hát Kẹo thạn - lối hát khóc trong đám ma. Kẹo thạn là lời chia ly với người thân, là lời than tiếc thương của người sống với kẻ xấu số...

Hiện tại soọng cô của người Sán Dìu đã phần nào bị mai một, lối hát chỉ còn lại trong những câu chuyện của người già. Còn nam nữ thanh niên dường như không còn biết hát soọng cô. Trong những đêm hội, đám cưới, hát soọng cô được thay thế dần bằng những bài hát mới. Vì vậy, năm 2008, Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch đã triển khai nghiên cứu Đề tài “Sưu tầm, nghiên cứu, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá dân gian cổ truyền của người Sán Dìu ở tỉnh Quảng Ninh”, trong đó có phục dựng lại tục hát soọng cô. Tuy nhiên, đề tài chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu, sưu tầm, phục dựng mà chưa có phần phát huy giá trị trong cuộc sống đương đại. Thiết nghĩ, để soọng cô thực sự sống lại, đòi hỏi các cấp uỷ Đảng, chính quyền cùng ngành văn hoá, thể thao và du lịch cần có chương trình, kế hoạch sưu tầm, bảo tồn phát huy vốn văn hoá cổ. Mỗi xã, mỗi vùng cần đầu tư, xây dựng nhà văn hoá dân tộc, tập hợp đội ngũ nghệ nhân, hạt nhân văn nghệ dân gian, nhằm bồi dưỡng khuyến khích họ sưu tầm, bảo tồn, truyền dạy cho thế hệ trẻ kế tục, phát triển vốn văn nghệ dân gian quý giá của từng dân tộc trong tỉnh Quảng Ninh.

Nguyễn Trung Hà (Sở VH-TT&DL)

,
.
.
.
.
.